Wat is een voedselbos?

Een landbouwsysteem gebaseerd op natuurlijke principes

Iedereen kan zich wel wat voorstellen bij het begrip voedselbos. En meestal is dat een wat romantisch, paradijselijk plaatje dat ook sterk lijkt op wat de meeste mensen associeren met natuur.  En dat is ook allemaal waar. Maar, een voedselbos zoals wij het bedoelen is een landbouwsysteem gebaseerd op natuurlijke principes. Het is een bossysteem dat vol staat met soorten bomen en struiken waarvan wij de producten lekker vinden, maar ook met soorten die het systeem helpen ontwikkelen. Al het leven is er welkom en voelt zich er thuis. En tegelijkertijd is een voedselbos ook een rationeel opgezet rendabel landbouwsysteem. Rendabel omdat er heel veel uit geoogst kan worden, maar ook omdat een voedselbos nauwelijks onderhoudswerk kent en geen inputs van buiten. Geen kunstmest, geen pesticiden en geen olie en tractors. Dat laatste kan/komt omdat voedselbossen, terwijl wij en heel veel vogels, egels, vossen, marters, insecten en alles wat er maar wil komen leven, er uit oogsten, de bodem steeds gezonder maken in plaats van uitputten.

bosproductie-systemen

Welke bos-productiesystemen kennen we al?

De meeste mensen kennen bossen als donkere plekken met alleen maar hoge bomen. Of ze kennen boomgaarden, waar ook alleen maar bomen staan die even groot en even oud zijn. Beiden zijn  plantagesystemen en monoculturen met alle bijbehorende voor- en nadelen van gelijkvormigheid. De lange boomstammen in een productiebos zijn even oud en even recht en heel makkelijk tegelijk te oogsten, maar als er een letterzetterkever langskomt, of een forse storm zijn ze ook allemaal op dezelfde manier de klos. In een dennennaaldenbos is het bovendien vaak heel stil. Dat komt omdat er eigenlijk heel weinig te eten is. Voor insecten, en dus ook voor vogels en al het andere leven.
 
Voor boomgaarden geldt hetzelfde, zeker als je naar de intensieve fruitteelt kijkt: heel veel dicht op elkaar staande fruitbomen die hele gave gelijkvormige appels leveren, maar die daarvoor wel constant bespoten en bemest moeten worden, het grondwater ernstig vervuilen, heel kwetsbaar zijn voor ziektes en een heel arm milieu vormen qua biodiversiteit.
 

 

de zeven lagen van een voedselbos

Een voedselbossysteem is productief, maar geen monocultuur

Een voedselbos is is gebaseerd op de principes van een natuurlijk bos, en dus altijd polycultuur, waarin meerdere soorten een veel robuuster en biodiverser systeem vormen dat de bodem opbouwt in plaats van uitput.  Het is opgebouwd uit een (herhaling van) oplopende bosrand(en). Zo komt er optimaal zonlicht op zoveel mogelijk lagen leven en wordt het systeem om zonlicht om te zetten in biomassa, CO2 en suikers optimaal ‘aan’ gezet.  Binnen deze oplopende bosrand kan er sprake zijn van rijen met dezelfde soort, maar het hele systeem moet heel veel variatie hebben. Want alleen dan ontstaat er voor natuurlijke plaagbestrijding, bestuiving en bodemopbouw een robuust systeem. 

De lagen in het systeem zijn:

  1. De hoge kruinlaag, bijvoorbeeld tamme kastanjes of pecannoten van rond de 40 meter hoog met hele diepe wortels.
  2. De lage kruinlaag van bijvoorbeeld appels, kersen, peren die tot 20 meter hoog gaan
  3. De hoge struiklaag, bijvoorbeeld hazelnoten
  4. De lage struiklaag, de meeste bessen en bramen en frambozen
  5. de kruidlaag, alle niet houtige soorten die vaak ook in de winter bovengronds afsterven maar wel 30-120 cm hoog kunnen worden. Denk bijvoorbeeld aan de brandnetel, maar ook aan munt of salie, bereklauw of roomse kervel
  6. De kruiplaag, de niet houtige soorten die als bodembedekker worden gezien. Denk aan daslook, hondsdraf of tijm. 
  7. De klimmers, denk aan bijvoorbeeld druiven
En dan zijn er nog de knollen, oftewel de ondergrondse laag en de waterplantenlaag.
De aanplant van voedselbos Schijndel

Laat voedselbossen met rust, maar meet wel vanaf het begin hoe het zich ontwikkelt

Als het voedselbossysteem is aangeplant moet je het zeker een jaar of 4/5 met rust laten. Deze eerste jaren groeien kleine sprietjes van bomen en struiken temidden van onkruid als distels en zuring op en, omdat voedselbossoorten uit bossen afkomstig zijn, voelen ze zich beter tussen al dat onkruid dan wanneer ze vol in de zon zouden staan.  

 

Bovengronds lijkt het naar onze maatstaven tergend langzaam te gaan, maar ondertussen bouwt het (bos)bodemleven zich op en dat zorgt er steeds meer voor dat er een gezonde basis voor een langjarig voedselbossysteem kan ontstaan. Aan de veranderingen in het onkruid (of de kruidlaag) kun je al veel zien over wat er onder de grond gaande is. Vandaar dat wij zeggen dat met name de biodiversiteitstest ook al bij jonge voedselbossen heel interessant is om elk jaar te doen. Maak gerust een voedselbosproject op dit platform en begin ook al met hele jonge voedselbossen deze oogst te monitoren. Het is gratis en je helpt er de wetenschap enorm mee.

Het voedselbos van Martin Crawford in Devon UK

Vanaf het 5e jaar komen de vele oogsten op gang

Vanaf het vijfde jaar ontstaat er een versnelling in het voedselbossysteem. Boompjes die eerst nauwelijks leken te bewegen schieten ineens meters per jaar de lucht in. De bessen en frambozen beginnen serieuze oogsten te geven en de kruidlaag is soms ook al best interessant. Voedselbossen die begonnen zijn op akkers, weilanden en in bossen gedragen zich toch allemaal een beetje anders. Hetzelfde leren we als het om grondsoorten gaat. Daarom zijn wij in ons monitoringssysteem  ook heel benieuwd hoe die verschillen dus echt uitpakken in al die bossen die nu langzaam maar zeker deze versnelling al aan het bereiken zijn. Dus blijf meedoen met de voedselbosmonitoring, want nu worden oogsten als CO2 opslag interessant, en zullen er ook echt steeds meer en nieuwe bodemdierensoorten te zien zijn. Bovendien beginnen de kilo’s oogst vanaf nu ook interessant te worden.

En in de jaren na het 5e jaar zie je pas goed hoe het voedselbossysteem exponentieel aan het groeien is. In alle oogsten. Er komen vossen en hermelijnen en bijzondere vogelsoorten wonen. Er ontstaan kilo’s en kilo’s oogst. De economie wordt interessant en je gaat relaties aan met je omgeving om die oogst kwijt te raken, en biodiversiteit en CO2opslag blijven zich ontwikkelen. Blijf ook dan ieder jaar weer even invullen hoe het met jouw voedselbos gaat. Want zo kunnen we samen de hele wetenschappelijke wereld laten zien hoe de voedselbossen zich ontwikkelen en wat hun waanzinnige oogsten zijn. 

Veelgestelde vragen over voedselbossen

Dit is een logische vraag. Als je begint met een voedselbos wil je je dure plantjes een goede start geven. Veel bossen starten dus met een mulchlaag die extern wordt aangevoerd, of gaan nog verder door bijvoorbeeld champost, compostthee of charcoal toe te voegen.

Echter, als je naar de natuur kijkt -en voedselbossen zijn gestoeld op natuurlijke principes- dan is dat een systeem dat altijd zoekt naar balans op weg naar overvloed. De natuur zal arme gronden vanzelf rijker maken en overbemeste gronden terug laten bewegen naar een gezondere voedingsstoffenbalans. Dit doet de natuur op manieren die wij mensen vaak nog nauwelijks snappen, maar in ieder geval via de eerste pionierplanten en dieren die van zichzelf naar het gebied toekomen. En, hoe minder je toevoegt, hoe harder het in de bodem aanwezige bodemleven zelf aan het werk gaat.

Wij stellen dat je hooguit in het allereerste begin wat mulch kan toevoegen, maar het hoeft niet. Alles daarbovenop en bij en na zal die natuurlijke beweging eerder verstoren dan dat het je bos zal helpen. Voedselbossen beginnen op iedere grondsoort anders, maar bewegen allemaal toe naar een balans en een bodem die vooral gebaseerd is op biomassa en een gezond bodemleven, wat de oorspronkelijke uitgangspositie ook was: zware klei, arm zand, zure bosbodem, etc etc.

Het mooiste nieuws is dus: hoe minder jij doet, hoe beter het is voor die mooie dure plantjes. Let wel op: soms is de startpositie van je land zo slecht dat je beter eerst de bodem kunt gaan verbeteren met pioniersoorten en een fijne haag dan dat je gelijk al hele dure notenbomen plant. In onze opleidingen leer je hier veel meer over, want successie en bodemopbouw is misschien wel het belangrijkste dat je moet begrijpen om succesvol voedselbossen te realiseren.

Als je de vorderingen van jouw bos bijhoudt in onze voedselbosmonitoringstool zul je dat ook zien gebeuren en laten we het samen aan de hele wereld zien.

Zie de vraag hierboven: voor de grond zelf maakt het niet uit. Het begin in beide soorten is echt anders, maar op allebei de grondsoorten werk je toe naar een volwassen voedselbos. Regelgevingtechnisch zijn er echter wel degelijk grote verschillen. In Nederland wordt natuur vanuit heel andere wetgeving aangestuurd dan landbouw. Meer hierover kun je lezen bij Wet- en regelgeving.

Dit is eigenlijk geen vraag, maar een hele cursusdag, maar toch behandelen we deze grote discussie even in één vraag. Sommige mensen denken dat voedselbossen natuur zijn waarin alleen inheemse soorten mogen groeien. Anderen weten al dat er dan heel weinig te eten zal zijn, zowel voor ons als voor de wilde dieren.

Voedselbossen zijn een landbouwsysteem gebaseerd op natuurlijke principes. Dus, wij willen makkelijk kraakbare en grote noten, zoete lekkere appels en dus cultivars (specifiek gekweekte of ge-ente soorten die gegarandeerde vorm en smaak bieden) die deze oogsten garanderen. Tegelijkertijd willen we weerbare systemen die tegen een stootje kunnen, dus mensen die met zaailingen aan de slag willen om zo nieuwe cultivars te ontwikkelen zijn zeer welkom, maar dan is de uitslag dus niet gegarandeerd, want elke zaailing zal anders zijn dan zijn ouders en dan zijn of haar broertje of zusje.

Hier dwars doorheen fietst de exotendiscussie. Die eigenlijk over de invasieve exoten gaat, soorten die zich als plagen kunnen ontwikkelen. Lang niet iedere plant die van oorsprong niet hier hoort is invasief. Sterker nog, als je om je heen kijkt, zowel in tuinen, als bossen, als in de landbouw, is het grootste deel van wat je ziet een exoot, die gelukkig helemaal niet invasief is. 

Voedselboseigenaren moeten zich houden aan de wet en zich bewust zijn van de rode lijst met invasieve soorten en die niet aanplanten. Lees hier meer over op de website van de Greendealvoedselbossen.nl

Voedselbossen worden steeds populairder, maar veel boeren en buren snappen er nog niets van en zien vooral veel onkruid, een rommeltje of voelen dat er iets staat te gebeuren met hun uitzicht. Dit is een hele grote vraag, maar we pakken er een paar elementen uit:

  • Als jouw voedselbos tussen akkers en weilanden ligt die bespoten worden, zorg dan in ieder geval voor een dichte haag, waar je niet van oogst en/of andere vormen van bufferzones, zeker in de dominante windrichting. Dit helpt ook bij het volgende punt.
  • Als jouw buren (zouden kunnen) klagen over onkruid, dan helpt een goede haag ook om het begrip ‘overwaaien’ voor te zijn.
  • Blijf vanaf het begin zo goed mogelijk in contact met je buren, maar overdrijf het niet. Nodig ze uit, vertel ze wat je van plan bent, laat mooie plaatjes zien van het mogelijke eindresultaat, maar als ze hier helemaal (nog) niets van begrijpen, laat het dan gerust met rust en wacht op een moment van extreem weer of prachtige bloesem of een rijke herfstoogst om de communicatie weer op te pakken. Want juist dan zie je de kracht van een voedselbos.

Een voedselbos is landbouw èn natuur. En in de natuur heb je dieren. Muizen, wormen, slakken, vogels, slangen, kikkers, bevers, vossen etc. etc.  Deze wilde dieren worden niet door ons gevoed en hebben allemaal op hun eigen manier territoriumgedrag. Sterker nog: deze dieren zijn nodig om het ecologisch evenwicht te realiseren waardoor plagen niet uit de hand lopen. Ze zijn dus van harte welkom in een voedselbos.

Vee is een ander verhaal. Kippen, eenden, varkens en koeien passen niet in een systeem dat gebaseerd is op geen externe input (ze worden namelijk vrijwel altijd bijgevoerd). Bovendien speelt territoriumgedrag geen enkele rol, en daarom zijn ze zelfs in geringe aantallen al heel snel verstorend voor de bodem en de kruidlaag van een voedselbos, waardoor het proces van de bodemopbouw vaak ernstig wordt verstoord.

Vee houden in combinatie met bomen is een andere vorm van agroforestry, géén voedselbos. Als je er genoeg ruimte voor hebt kun je natuurlijk wel vee naast je voedselbos houden, maar dus niet er in.”

Dit is een heel brede vraag en het antwoord is in ieder geval ja, maar dat ja houdt wel in dat je op heel andere manieren naar landgebruik, markt, inkomen, tijd en productie gaat kijken dan gebruikelijk. En precies daarom ontstaan er zo ontzettend veel heftige meningen en teleurstellingen en soms zelfs ruzies. Zie ook eeder in dit artikel: een voedselbos heeft starttijd nodig. Die tijd moet het kunnen krijgen om de bodem op te bouwen. Dus, probeer niet in jaar 1 al inkomen uit een voedselbos te halen, dat begint pas na een jaar of 5 op gang te komen en dan ook lang nog niet volledig. Hou in die tijd je baan, of doe er op een stukje land ernaast wat anders bij, of werk met vrijwilligers.

In onze jaartraining gaat module bedrijfsplan precies hierover en we hebben al veel interessante, mooie verdienmodellen zien langskomen die ons vertellen dat dit antwoord ja is, maar ook dat er niet zoiets is als één recept, één antwoord. Sterker nog, dat dat precies die manier van denken is die je eerst moet leren loslaten, wil je tot een mooi nieuw verdienmodel komen. 

We komen uit een landbouw- en natuursysteem vol met generieke oplossingen en rechtlijnige monoculturen. Dat is precies waar we als mensheid van los moeten komen. En daar gaat deze cursus dus ook voor een groot deel over: voedselbossen gaan over anders leren kijken naar landschap, voedsel en natuur. Daarna pas kan je door naar anders leren doen, begroten en verdienen.

Neem anders ook een kijkje bij onze vier voedselbosthema’s en hun businesscases.

Meer leren?

Wil je meer leren over voedselbossen en hoe je ze moet aanleggen en beheren? Wij geven een modulaire jaartraining die uit drie modules bestaat: basis, ontwerp en bedrijfsplan. In de basismodule leer je alles over het hierboven beschreven systeem; in de module ontwerp leer je hoe je voedselbossen ontwerpt en in de module bedrijfsplan leer je hoe je een voedselbos moet begroten en maak je een businessplan. Niet iedereen hoeft alles te leren, vandaar dat we je de mogelijkheid bieden om deze jaartraining in losse modules of combinaties ervan af te nemen. 

Altijd al willen weten wat de oorsprong is van voedselbosbouw? Deze video van Stichting Voedselbosbouw en de Green Deal Voedselbossen geeft een kort overzicht.